1- با تشکر از حضور در این مصاحبه، لطفاً خودتان را معرفی کرده و سوابق علمی، پژوهشی، اجرایی و عملی خود و فعالیت‌های مرتبط با این پژوهش را بیان کنید:

 با سلام و احترام. اینجانب مصطفی بیژنی، دکترای تخصصی بهداشت سالمندی و عضو هیأت علمی گروه آموزشی پرستاری دانشکده پرستاری و مامایی دانشگاه علوم پزشکی فسا هستم. بیش از ۱۲ سال سابقه پژوهش در حوزه سالمندی، بیماری‌های مزمن و سبک زندگی دارم. از سال ۱۳۹۶ همکاری خود را با مطالعه کوهورت فسا (FACS) به عنوان یکی از محققین اصلی آغاز کرده‌ام. در این مطالعه، مسئولیت طراحی، اجرا و تحلیل داده‌های مربوط به سالمندان را بر عهده داشتم. همچنین سابقه مدیریت گروه تحقیقات سالمندی در مرکز تحقیقات بیماری‌های غیرواگیر فسا و مشاوره به معاونت بهداشت در زمینه برنامه‌های پیشگیری از پوکی استخوان را دارم.

 

2- دلیل اصلی شما برای انتخاب این طرح تحقیقاتی چه بود و چه کسانی در این پژوهش یاری دهنده شما بودند؟

 دکتر مصطفی بیژنی: دلیل اصلی، شیوع رو به افزایش پوکی استخوان در جمعیت سالمند ایران و وجود نتایج متناقض در مورد نقش مصرف سیگار، الکل و مواد مخدر در بروز این بیماری بود. بسیاری از مطالعات پیشین یا حجم نمونه کوچکی داشتند یا نتوانسته بودند نقش همزمان مخدوش‌کننده‌هایی مثل فعالیت فیزیکی، دریافت کلسیم و ویتامین D، و مصرف کورتون را کنترل کنند. ما با استفاده از داده‌های غنی کوهورت فسا (با بیش از ۱۰ هزار نفر) توانستیم این تحلیل را با تعدیل گسترده‌ای از عوامل مخدوش‌کننده انجام دهیم. افراد و گروه‌های یاری‌دهنده:

خانم زهرا خیالی (نویسنده اول، همکار در گردآوری داده‌ها)

دکتر وحید راشدی (مشاور آماری)

دکتر زیبا توکل (همکار در تحلیل داده‌های تغذیه‌ای)

دکتر عزیزالله دهقان (همکار در طراحی روش‌شناسی)

تیم اجرایی کوهورت فسا به مدیریت دکتر مجتبی فرجام

معاونت تحقیقات و فناوری دانشگاه علوم پزشکی فسا برای تأمین مجوزهای اخلاقی.

 

3- پژوهش تان را معرفی کرده و با معرفی ویژگی‌ها و نوآوری‌های آن در خصوص موضوعات و محورهای آن شرح دهید:

 این پژوهش یک تحلیل مقطعی بر روی ۱,۶۳۱ سالمند بالای ۶۰ سال شرکت‌کننده در کوهورت فسا بود. داده‌های مربوط به سیگار، الکل، سوءمصرف مواد مخدر (عمدتاً تریاک) ، و همچنین پوکی استخوان (بر اساس سؤال خودگزارشی از تشخیص پزشک) جمع‌آوری شد. ما با استفاده از رگرسیون لجستیک چندمتغیره، اثر متغیرهای اصلی را پس از تعدیل برای سن، جنسیت، BMI، فعالیت فیزیکی، دریافت کلسیم و فسفر، ویتامین‌های D و K، سابقه شکستگی، مصرف گلوکوکورتیکوئیدها، دیابت، فشارخون و بیماری‌های قلبی-عروقی بررسی کردیم. نوآوری‌ها و یافته‌های کلیدی:

برخلاف بسیاری از مطالعات قبلی، ما هیچ ارتباط معناداری بین مصرف سیگار، سوءمصرف مواد مخدر و پوکی استخوان پس از تعدیل عوامل مخدوش‌کننده پیدا نکردیم (p > 0.05).

مصرف الکل در آنالیز تک‌متغیره ارتباط معنادار داشت، اما به دلیل شیوع بسیار پایین مصرف الکل در منطقه فسا (فقط ۲۶ نفر از ۱۶۳۱ نفر) امکان ورود به مدل نهایی وجود نداشت.

عوامل پیش‌بینی‌کننده مستقل و معنادار پوکی استخوان در سالمندان عبارت بودند از:

جنسیت مؤنث (افزایش ۷.۲۲ برابری شانس)

سابقه شکستگی در ۵ سال گذشته (افزایش ۲.۱۹ برابری)

سابقه مصرف گلوکوکورتیکوئیدها (پردنیزولون) (افزایش ۴.۱۶ برابری)

فعالیت فیزیکی (عامل محافظتی، کاهش شانس)

این مطالعه از نظر تعدیل همزمان تعداد زیادی از مخدوش‌کننده‌ها در منطقه جنوب ایران بی‌نظیر است و نشان می‌دهد که شاید نقش سیگار و تریاک در پوکی استخوان در حضور عوامل قوی‌تر (مانند یائسگی در زنان و مصرف کورتون) کمرنگ می‌شود.

 

4- آیا این پژوهش به مرحله اجرا و بهره‌برداری رسیده است؟

بله تا حدی. مقاله ما در ژورنال BMC Geriatrics (از انتشارات Springer Nature) در ژانویه ۲۰۲۴ منتشر شده است. مرحله بهره‌برداری به این صورت بوده که نتایج پژوهش به معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی فسا و دفتر سلامت سالمندان وزارت بهداشت ارائه شده است. بر اساس یافته‌های ما (عدم ارتباط سیگار و تریاک با پوکی استخوان پس از تعدیل)، سیاستگذاران محلی تصمیم گرفتند که منابع غربالگری را بیشتر بر روی زنان یائسه، افراد با سابقه شکستگی، مصرف‌کنندگان کورتون و کم تحرکان متمرکز کنند تا بر روی مصرف‌کنندگان مواد. همچنین یک برنامه آموزشی برای پزشکان خانواده در شهرستان فسا طراحی شده که در آن تأکید می‌شود: «صرفاً به دلیل مصرف تریاک یا سیگار، بدون ارزیابی سایر عوامل خطر، فرد را در معرض خطر بالای پوکی استخوان ندانید».

 

5- این طرح پژوهشی چه گره‌ای از مشکلات مردم باز خواهد کرد؟ دکتر مصطفی بیژنی: این پژوهش سه گره مهم را باز می‌کند:

کاهش نگرانی غیرضروری در مصرف‌کنندگان تریاک و سیگار: بسیاری از این افراد تصور می‌کنند حتماً به پوکی استخوان مبتلا خواهند شد. ما نشان دادیم که اگر فرد فعالیت فیزیکی مناسب داشته باشد، تغذیه کافی داشته باشد و از کورتون استفاده نکند، مصرف تریاک به تنهایی عامل خطر مستقلی نیست.

بهبود تخصیص منابع در نظام سلامت: با توجه به محدودیت منابع، غربالگری پوکی استخوان باید ابتدا روی زنان یائسه، افراد با سابقه شکستگی و مصرف‌کنندگان کورتون متمرکز شود نه بر روی همه مصرف‌کنندگان مواد. این کار هزینه‌ها را کاهش داده و کارایی را افزایش می‌دهد.

تأکید بر نقش فعالیت فیزیکی و تغذیه: نتایج ما نشان داد که فعالیت فیزیکی مهم‌ترین عامل محافظتی است. بنابراین به جای ترس از سیگار و تریاک (که ترک آنها دشوار است)، می‌توان بر تقویت ورزش و دریافت کافی کلسیم/ویتامین D در سالمندان تمرکز کرد.

 

6- انتظار شما از مسئولین و متولیان امور پژوهشی در زمینه حمایت و یا توسعه فعالیت‌های مشابه چیست و چه راهکارهایی پیشنهاد می‌کنید؟

انجام مطالعات طولی با اندازه‌گیری عینی تراکم استخوان (DEXA) و مارکرهای هورمونی – مطالعه ما مقطعی و بر اساس خودگزارشی پوکی استخوان بود. مسئولین باید بودجه مطالعات کوهورت با پیگیری بلندمدت و اندازه‌گیری دقیق BMD را تأمین کنند.

طراحی پروتکل غربالگری پوکی استخوان در سالمندان بر اساس عوامل پیش‌بینی‌کننده به‌روز – وزارت بهداشت باید فرم ارزیابی خطر پوکی استخوان را با گنجاندن چهار عامل «جنسیت مؤنث، سابقه شکستگی، مصرف کورتون و کم‌تحرکی» بازنگری کند و نقش سیگار و مواد را کمرنگ‌تر در نظر بگیرد.

حمایت از پژوهش‌های مشابه در سایر استان‌ها – الگوی مصرف مواد و عوامل خطر در استان‌های مختلف ایران متفاوت است. پژوهش‌های منطقه‌ای باید با حمایت معاونت پژوهشی وزارت بهداشت انجام شود.

ارائه تسهیلات برای دسترسی به دستگاه‌های DEXA در مناطق روستایی – در مطالعه ما، تشخیص پوکی استخوان بر اساس خودگزارشی بود. در صورت وجود دستگاه‌های پرتابل سنجش تراکم استخوان، دقت پژوهش‌ها بالاتر می‌رود.

 

7- اگر توضیح دیگری درخصوص برنامه‌های جاری، آینده و اهداف تان دارید در خاتمه این گفتگو بفرمایید:

طراحی یک مطالعه کوهورت آینده‌نگر با اندازه‌گیری تراکم استخوان به روش DEXA در همان جمعیت کوهورت فسا (موج دوم و سوم) تا بتوانیم رابطه علی بین مصرف مواد و پوکی استخوان را با دقت بیشتری بررسی کنیم.

بررسی نقش ژنتیک و پلی‌مورفیسم‌های مرتبط با متابولیسم استخوان در تعامل با مصرف مواد مخدر – این پروژه با همکاری مرکز ژنتیک دانشگاه علوم پزشکی تهران آغاز شده است.

اجرای یک کارآزمایی بالینی بر روی سالمندان کم‌تحرک با عوامل خطر متعدد برای ارزیابی تأثیر یک برنامه ورزشی ترکیبی (مقاومتی + هوازی) بر تراکم استخوان.

توسعه اپلیکیشن ارزیابی خطر پوکی استخوان برای سالمندان مناطق روستایی که بر اساس عوامل پیش‌بینی‌کننده مطالعه ما طراحی می‌شود.