1- با تشکر از حضور در این مصاحبه، لطفاً خودتان را معرفی کرده و سوابق علمی، پژوهشی، اجرایی و عملی خود و فعالیت‌های مرتبط با این پژوهش را بیان کنید: دکتر سینا بازمی: با سلام و سپاس از شما. بنده سینا بازمی، دانشجوی دکتری تخصصی اپیدمیولوژی و عضو مرکز تحقیقات بیماری‌های غیرواگیر دانشگاه علوم پزشکی فسا هستم. پیش از این، کارشناسی ارشد اپیدمیولوژی را در دانشگاه علوم پزشکی تهران گذرانده‌ام. سابقه همکاری در چندین مطالعه کوهورت بزرگ از جمله مطالعه کوهورت فسا (FACS) و همچنین مطالعات مورد-شاهدی در زمینه بیماری‌های کبد چرب و اختلالات متابولیک را دارم. در پژوهش حاضر، نقش نویسنده اول و مجری اصلی تحلیل داده‌ها را بر عهده داشتم. فعالیت‌های مرتبط شامل طراحی روش‌شناسی، تحلیل‌های آماری پیچیده (رگرسیون لجستیک، ساب‌گروپ، dose-response)، و نگارش مقاله بوده است.

2- دلیل اصلی شما برای انتخاب این طرح تحقیقاتی چه بود و چه کسانی در این پژوهش یاری دهنده شما بودند؟ دکتر سینا بازمی: دلیل اصلی، وجود یک خلأ دانشی واضح بود: با وجود شیوع نسبتاً بالای مصرف تریاک در برخی مناطق ایران (مانند استان فارس) و همچنین شیوع قابل توجه سارکوپنی (کاهش توده عضلانی) در سالمندان، هیچ مطالعه‌ای به طور مستقیم ارتباط این دو را بررسی نکرده بود. از سوی دیگر، شواهد مکانیستیک نشان می‌داد که تریاک از طریق سرکوب محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-گناد (HPG) و القای کمبود آندروژن (OPIAD) می‌تواند منجر به کاهش توده عضلانی شود. من و همکارانم تصمیم گرفتیم این فرضیه را در جمعیت بزرگ کوهورت فسا آزمون کنیم. افراد و گروه‌های یاری‌دهنده:

دکتر بهاره فخرایی (نویسنده مسئول و راهنمای پروژه)

دکتر مجتبی فرجام (مدیر کوهورت فسا)

دکتر رضا همایونفر (مشاور تخصصی)

دکتر فاطمه معصومر (همکار در نگارش مقاله)

تیم اجرایی کوهورت فسا شامل بیش از ۵۰ نفر پرسشگر و تکنسین BIA

همچنین حمایت معنوی و زیرساختی مرکز تحقیقات بیماری‌های غیرواگیر دانشگاه علوم پزشکی فسا.

3- پژوهش تان را معرفی کرده و با معرفی ویژگی‌ها و نوآوری‌های آن در خصوص موضوعات و محورهای آن شرح دهید: دکتر سینا بازمی: این پژوهش یک تحلیل مقطعی بر روی ۳,۹۹۰ نفر از شرکت‌کنندگان کوهورت فسا (سنین ۳۵ تا ۷۰ سال) بود که داده‌های کامل ترکیب بدن (با استفاده از آنالیز بیوالکتریک امپدانس - BIA) و مصرف تریاک داشتند. تعریف سارکوپنی: پایین‌ترین دو پنجک شاخص توده عضلانی اسکلتی (SMI) که معادل ۴۰٪ پایین جمعیت بود. نوآوری‌ها:

اولین مطالعه در جهان که به طور مستقیم ارتباط مصرف تریاک و سارکوپنی را بررسی کرده است.

استفاده از دوز سالانه تریاک (یکا: مثقال در سال) و تحلیل دوز-پاسخ (هر واحد افزایش دوز، ۱٪ افزایش شانس سارکوپنی).

انجام تحلیل‌های زیرگروه گسترده بر اساس فعالیت فیزیکی، دریافت پروتئین، التهاب رژیم غذایی (E-DII)، و بیماری‌های مزمن (دیابت، فشارخون، CKD، COPD، NAFLD و...).

یافته کلیدی: مصرف تریاک با ۷۶٪ شانس بالاتر سارکوپنی همراه بود (OR=1.76)، این ارتباط در مردان معنادار بود (OR=1.69) اما در زنان به دلیل قدرت آماری پایین به سطح معنا نرسید. همچنین در افراد بدون بیماری‌های مزمن و با التهاب رژیم غذایی پایین، ارتباط قوی‌تر بود.

تحلیل حساسیت با تعریف‌های مختلف سارکوپنی (برش‌های جنسی‑ویژه) نیز یافته‌ها را تأیید کرد.

4- آیا این پژوهش به مرحله اجرا و بهره‌برداری رسیده است؟ دکتر سینا بازمی: خود مطالعه در مرحله تحلیل و انتشار کامل شده است. مقاله در ژورنال Scientific Reports (Nature Portfolio) با ضریب تاثیر مناسب منتشر گردیده است. اما مرحله بهره‌برداری بالینی به معنای غربالگری سارکوپنی در مصرف‌کنندگان تریاک، هنوز در سطح نظام سلامت اجرایی نشده است. با این حال، نتایج این پژوهش به معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی فسا و دفتر پیشگیری از اعتیاد ارائه شده است. در حال حاضر، یک طرح پایلوت در دو مرکز جامع سلامت شهرستان فسا در حال اجراست که در آن، افراد مصرف‌کننده تریاک که برای درمان اعتیاد مراجعه می‌کنند، از نظر شاخص توده عضلانی با BIA غربالگری می‌شوند. علاوه بر این، بروشورهای آموزشی برای کادر سلامت طراحی شده است که بر لزوم مقاومت درمانی و مصرف پروتئین کافی در این افراد تأکید دارد.

5- این طرح پژوهشی چه گره‌ای از مشکلات مردم باز خواهد کرد؟ دکتر سینا بازمی: این پژوهش سه گره مهم را باز می‌کند:

آگاهی‌بخشی به مصرف‌کنندگان تریاک و خانواده‌هایشان: بسیاری از افراد گمان می‌کنند مصرف تریاک تنها منجر به مشکلات تنفسی یا گوارشی می‌شود، اما این مطالعه نشان می‌دهد که تریاک به طور مستقیم توده عضلانی را تحلیل می‌برد و فرد را به سمت ضعف، زمین خوردن، ناتوانی و وابستگی سوق می‌دهد.

راهنمایی پزشکان و کارشناسان بهداشت: پزشکان خانواده و متخصصان طب اعتیاد می‌توانند با انجام غربالگری ساده (اندازه گیری دور بازو یا BIA) افراد در معرض خطر سارکوپنی را شناسایی کرده و برای آنها تمرینات مقاومتی، رژیم پرپروتئین، و ارزیابی هورمونی (تستوسترون) تجویز کنند.

طراحی برنامه‌های پیشگیرانه در مراکز ترک اعتیاد: نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که صرفاً ترک تریاک کافی نیست؛ بلکه باید بازتوانی عضلانی نیز بخشی از برنامه درمان باشد. این مسئله کیفیت زندگی افراد را پس از ترک به شدت بهبود می‌بخشد.

6- انتظار شما از مسئولین و متولیان امور پژوهشی در زمینه حمایت و یا توسعه فعالیت‌های مشابه چیست و چه راهکارهایی پیشنهاد می‌کنید؟ دکتر سینا بازمی: انتظارات و راهکارهای پیشنهادی:

ادغام غربالگری سارکوپنی در بسته خدمت مراکز درمان اعتیاد: سازمان بهزیستی و وزارت بهداشت باید دستگاه‌های BIA یا روش‌های ساده‌تر (مانند اندازه گیری دور ساق پا) را در مراکز اقامتی میان‌مدت و کلینیک‌های ترک اعتیاد اجباری کنند.

تخصیص بودجه برای مطالعات طولی و مداخله‌ای: پژوهش حاضر مقطعی است و علیت را اثبات نمی‌کند. برای تأیید رابطه علت و معلولی، نیاز به مطالعات کوهورت با پیگیری طولانی و کارآزمایی‌های بالینی (مثلاً تأثیر تستوسترون تراپی در معتادان به تریاک با هیپوگنادیسم) داریم.

آموزش کادر سلامت در مناطق پرخطر: استان‌هایی مانند فارس، کرمان، سیستان و بلوچستان و خراسان جنوبی که شیوع مصرف تریاک بالاست، باید دوره‌های بازآموزی برای پزشکان و مراقبان سلامت برگزار شود.

حمایت از پایان‌نامه‌های دانشجویی با تمرکز بر مکانیسم‌های مولکولی: مانند اندازه گیری سایتوکین‌های التهابی، شاخص‌های استرس اکسیداتیو، و هورمون‌های جنسی در مصرف‌کنندگان تریاک.

7- اگر توضیح دیگری درخصوص برنامه‌های جاری، آینده و اهداف تان دارید در خاتمه این گفتگو بفرمایید: دکتر سینا بازمی: در پایان، از شما و مخاطبان گرامی سپاسگزارم. برنامه‌های جاری و آینده ما عبارتند از:

طراحی یک مطالعه کوهورت آینده‌نگر برای بررسی ارتباط طولی مصرف تریاک با کاهش توده عضلانی طی ۱۰ سال پیگیری (با استفاده از موج دوم و سوم کوهورت فسا).

اندازه گیری هورمون‌های جنسی (تستوسترون، LH، FSH) در نمونه‌های خونی ذخیره شده شرکت‌کنندگان، تا نقش محور HPG در ارتباط تریاک و سارکوپنی روشن شود.

اجرای یک کارآزمایی بالینی کوچک بر روی مردان مصرف‌کننده تریاک با هیپوگنادیسم اثبات شده، برای ارزیابی تأثیر تستوسترون تراپی به همراه تمرینات مقاومتی بر شاخص توده عضلانی.

همکاری با سازمان بهداشت جهانی (WHO) برای بومی‌سازی راهنمای غربالگری سارکوپنی در معتادان به مواد مخدر در کشورهای خاورمیانه.

هدف نهایی ما این است که سارکوپنی ناشی از تریاک به عنوان یک تشخیص بالینی شناخته شود و از ناتوانی‌های زودهنگام میلیون‌ها نفر در کشورهای درگیر با اپیدمی مواد مخدر جلوگیری گردد.